زمان تقریبی مطالعه: 5 دقیقه
 

بخش بسطام





بسطام، بخش و شهری در شهرستان شاهرود، در شمال شرقی استان سمنان واقع شده است.


۱ - موقعیت جغرافیایی



بسطام در شمال شهرستان شاهرود، در استان سمنان در دامنه‌های جنوبی، منتهی الیه شرقی قسمتِ دوم رشته کوه‌های البرز در ایالت قدیمی قومس (کومش، سمنان)، در دره گسترده‌ای قرار دارد.

۲ - شهرهای اطراف



از شمال به شهرستان‌های گنبد قابوس و گرگان، از مشرق به بخش میامی (در شرق شهرستان شاهرود)، از جنوب به بخش مرکزی (حومه) شهرستان شاهرود و از مغرب به شهرستان دامغان محدود است. مشتمل بر دهستان‌های خرقان و کلاته‌های غربی و سه شهر به نام‌های بسطام و کلاته خیج و مُجَن (در ۳۶ کیلومتری مغرب شهر بسطام) است. رشته کوه البرز با جهت جنوب غربی ـ شمال شرقی در آن امتداد دارد.

۳ - جاذبه‌های طبیعی



کوه منفرد بسطام در قسمت جنوبی (مرتفع‌ترین قله: ۷۷۳، ۱ متر)، سیاهکوه در مشرق (مرتفع‌ترین قله: ۱۳۵، ۲ متر)، زرین کمر در شمال (مرتفعترین قله: ۷۳۰، ۱ متر) و شاهوار در شمال غربی آن (مرتفع‌ترین قله: ۹۴۵، ۳ متر) واقع است. گردنه زیبای خوش ییلاق با جنگل‌های تُنُک در مسیر راه بسطام ـ گنبد قابوس در حدود ۷۵ کیلومتری شمال شرقی شهر بسطام قرار گرفته است. رود بسطام از کوه‌های شمال غربی سرچشمه گرفته به سوی مشرق جریان می‌یابد و پس از پیوستن رودهای نگارمَن از شمال غرب و مجن از مغرب، و چند شعبه دیگر به آن، از ده امیریه به بعد، به جنوب شرقی منحرف شده با جهت شمالی ـ جنوبی در مغرب شهر بسطام، به نام رودبار، جریان می‌یابد و از مشرق شهر شاهرود به سوی کویر می‌رود. قنات شهریاری در کنار رود با جهت شمالی ـ جنوبی جریان دارد. بخش بسطام دارای مرغزارهای طبیعی (چمن) به نام‌های چهارباغ یا فرح زاد و سلطان میدان است. از گیاهان در آن کتیرا، خاکشیر و شیرین بیان می‌روید؛ از درختان، توت و از درختچه‌ها، اقاقیا و گز در آن یافت می‌شود. آبادی‌های آن در دشت و دامنه کوهستان قرار گرفته است. اراضی آن با حدود ۸۶ رشته قنات و چشمه و ۳۵۶ چاه عمیق و جوی‌های موسمی آبیاری می‌شود.

۴ - محصولات عمده بسطام



محصول عمده‌اش گندم، جو، حبوبات (بویژه لوبیای چشم بلبلی)، سیب زمینی (سیب زمینی مجن معروف است)، چغندرقند و گوجه فرنگی است. بسطام دارای باغ‌های سیب، انگور، زردآلو، گیلاس و آلبالو است و برخی از محصولات آن صادر می‌شود. دامداری آن (گاو و گوسفند و بز) عمدتاً در کلاته خیج اهمیت دارد. از خشکبار، قیسی، بُلبلی
[۱] رشیدالدین فضل الله، مکاتبات رشیدی، ج۱، ص۲۰۲، لاهور ۱۳۶۷/۱۹۴۷.
و برگه و توت خشک دارد.

۵ - صنایع دستی



از صنایع دستی، قالیبافی و گلیم بافی و جاجیم بافی و بافت کَتِ پشمی (نوعی پارچه) در کلاته خیج برای چوخادوزی دارد. در بخش بسطام، نزدیک شهر مجن، کارخانه سیمان احداث شده است.

۶ - مسیرهای مواصلاتی



آبادی‌های بخش بسطام از طریق شاهرود به راه اصلی دامغان ـ شاهرود ـ سبزوار می‌پیوندند، و راه شاهرود ـ گنبد قابوس از آن می‌گذرد. مرکز بسطام به شهرهای کلاته خیج و مجن، با جاده خاکی از طریق ابرسیج در شمال به شهر گرگان (استرآباد)، متصل است. ناصرالدین شاه در ۱۳۰۰ از این جاده از استرآباد به بسطام رفت.
[۲] ناصرالدین قاجار، شاه ایران، ج۱، ص۴۹، سفرنامة دوم خراسان، تهران ۱۳۶۳ ش.
خط راه آهن تهران ـ مشهد در مشرق شهر شاهرود ایستگاهی به نام بسطام دارد و جاده‌ای آن را از مشرق کوه بسطام به کلاته پیوند می‌دهد.

۷ - بسطام در تقسیمات کشوری



بخش بسطام، طبق قانون تقسیمات کشوری، در ۱۳۱۶ ش با بخش‌های میامی و بیارجمند در شهرستان شاهرود تشکیل شد؛ در ۱۳۲۴ ش، دهستان‌های بیارجمند، بسطام و خوارتوران (خارطوران) به دو بخش، به نام‌های بسطام و بیارجمند، تبدیل و تابع شهرستان شاهرود شد. در ۱۳۲۹ ش، دهستان پشت بسطام در بخش قلعه نو قرار داشت.
[۳] حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران (آبادیها)، ج۱، ص۶۳، استان دوم (مازندران)، تهران ۱۳۵۵ ش.
در ۱۳۳۵ ش، بسطام به عنوان بخش، سرشماری شده و در فهرست تقسیمات کشور ایران، در ۱۳۵۵ ش، بخش بسطام با دهستان‌های بسطام و کلاته غربی به مرکزیت شهر بسطام تابع شهرستان شاهرود شد. در فهرست واحدهای تقسیمات کشوری، تا پایان شهریور ۱۳۶۵ ش، بخش بسطام با دهستان‌های کلاته‌های غربی و بسطام تابع شهرستان شاهرود بود و در تقسیمات کشوری در۱۳۷۱ ش، بخش بسطام با دهستان‌های بسطام و قلعه نو خرقان، تابع شهرستان شاهرود شد.

۸ - آثار تاریخی



بسطام دارای آثار باستانی و تاریخی است، از جمله بقعه شیخ ابوالحسن خرقانی که در قلعه نو خرقان، در حدود ۲۲ کیلومتری شمال شرقی شهر شاهرود، قرار گرفته است. در دِه قَطری، در دوازده کیلومتری شمال قلعه نو خرقان، بقعه امامزاده قطری قرار دارد.

۹ - بسطام منطقه‌ای زلزله‌خیز



بسطام معادن ذغال سنگ و خاک رُس دارد و منطقه‌ای زلزله خیز است؛ از جمله زمین لرزه ۱۸ شعبان ۲۴۲ آن
[۴] نیکلاس امبرسز و چارلز پملویل، تاریخ زمین لرزه‌های ایران، ج۱، ص۱۳۲، ترجمة ابوالحسن رده، تهران ۱۳۷۰ ش.
معروف است. در شمال و جنوب بسطام دو گُسله راندگی زلزله خیز به روشنی مشاهده می‌شود. همه ساله عده بی‌شماری ایرانی و خارجی از شهرهای خرقان و بسطام دیدن می‌کنند.

۱۰ - فهرست منابع



(۱) ناصرالدین قاجار، شاه ایران، سفرنامه دوم خراسان، تهران ۱۳۶۳ ش.
(۲) نیکلاس امبرسز و چارلز پملویل، تاریخ زمین لرزه‌های ایران، ترجمة ابوالحسن رده، تهران ۱۳۷۰ ش.
(۳) حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران (آبادیها)، ج۳: استان دوم (مازندران)، تهران ۱۳۵۵ ش.
(۴) رشیدالدین فضل الله، مکاتبات رشیدی، لاهور ۱۳۶۷/۱۹۴۷.

۱۱ - پانویس


 
۱. رشیدالدین فضل الله، مکاتبات رشیدی، ج۱، ص۲۰۲، لاهور ۱۳۶۷/۱۹۴۷.
۲. ناصرالدین قاجار، شاه ایران، ج۱، ص۴۹، سفرنامة دوم خراسان، تهران ۱۳۶۳ ش.
۳. حسینعلی رزم آرا، فرهنگ جغرافیائی ایران (آبادیها)، ج۱، ص۶۳، استان دوم (مازندران)، تهران ۱۳۵۵ ش.
۴. نیکلاس امبرسز و چارلز پملویل، تاریخ زمین لرزه‌های ایران، ج۱، ص۱۳۲، ترجمة ابوالحسن رده، تهران ۱۳۷۰ ش.


۱۲ - منبع


دانشنامه جهان اسلام، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ج۱، ص۱۳۳۱، برگرفته از مقاله «بسطام».    






آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.